a. Sarı pas: Etmenin üredosporları (yazlık sporlar) yuvarlak veya oval, çeperleri dikenli, üç veya dört

adet olan poruslar (delik) ise yüzey üzerine dağılmıştır. Teleutos-porlar (kışlık spor) ise uzunca,

hücre çeperi kalın ve düz iki hücreli, bu hücreler arası hafif boğumludur.

Hastalık buğday tarlalarında ilkbaharda hava sıcaklığının 10-15°C (optimum: 11 °C) olduğu zaman

görülmeğe başlar. Yaprakların üst yüzeylerinde makina dikişine benzer şekilde püstüller oluşur. Sıra

veya sıralar üzerine dizilmiş noktacıklar biçiminde olan bu püstüllerin içinde etmenin yazlık sporları

meydana gelir. Bu püstüller limon veya portakal rengindedir. İlkbaharda bu püstüllerden oluşan

milyonlarca yazlık spor rüzgarla çevreye dağılır. Uygun koşullarda taşındığı buğday bitkilerini

enfekte ederek yeni püstüller oluştururlar. Enfeksiyonların oluşumunda sıcaklık ve nem çok önemlidir.

Üredosporlann çimlenip konukçuya giriş yapabilmesi için % 100'e yakın orantılı neme veya yağışa

gereksinimi vardır. Mevsim sonunda üredosporların yataklarından aynı püs-tüllerde teleutosporlar

oluşur. Etmen yazı, yüksek rakımlı bölgelerde canlı kalan yabani buğdaygillerde, kışı ise güzlük ekilen

buğdaylar üzerinde ürediospor veya ürediomisel halinde geçirir. Mantarın inkübasyon süresi 12-14

gündür. Ara konukçusu bilinmemektedir. Kışlık sporların hayat devresinde bir önemi

bulunmamaktadır.

b) Kahverengi pas: Etmenin yazlık ve kışlık sporları genelde sarı pasınkilere benzerler. Hastalık

etmeni kışı ılıman geçen bölgelerde ve sahillerde ürediomisel veya üredospor halinde güzlük ekinlerde

ve yaz ortasında taze yaprak veren yabani gramine-lerde geçirir. İlkbaharda yazlık sporlarını oluşturarak

çoğalır ve rüzgarla yayılan sporlar, uygun koşullarda (yüksek nem ve 10-18°C sıcaklık) yeni

enfeksiyonlara neden olurlar. Bu hayat devresinde kışlık sporların bir rolü yoktur.

Bu etmenin yaşam çemberine bazan arakonukçu da girer. Bunlar İsopyrum ve Thalictrum adındaki

bitkilerdir. Kışı geçiren kışlık sporlar, ilkbaharda çimlenerek basi-diosporları oluştururlar. Bunlar

rüzgarla arakonukçulara ulaşarak onları enfekte ederler. Yapraklarda piknit ve esidiler meydana gelir.

Esidilerde (Aecia) oluşan esiosporlar rüzgarla dağılarak buğdayları enfekte ederler ve sonra oluşan

c. Kara pas: Hastalık etmeninin üredosporları elips şeklinde olup çevresi dikenlidir. Koyu portakal sarısı

renklidir. Spor üstündeki porus denilen çimlenme delikleri karşılıklıdır. Kışlık sporu ise uzunca, iki

hücreli, çeperi düz ve bir sapçık üzerindedir.

Kara pas etmeni kışı hastalıklı bitki parçacıkları üzerinde kışlık spor (teliospor) formunda geçirir.

Bunlar ilkbaharda (optimum 22°C sıcaklık ve % 96 üzerinde orantılı nemde) çimlenerek basidiosporları

oluştururlar. Basidiosporlar, kara pasın arakonukçusu Berberis veya Mahonia bitkisi yapraklarına

ulaştığında çimlenerek enfeksiyon yapar.

Bir süre sonra yaprağın üst yüzünde piknia (pycnia) , alt yüzünde aecia adlı organları

oluştururlar. Aecia'dan meydana gelen esiosporlar rüzgarla tahıl yaprak ve sapları üzeri

ne taşınarak uygun koşullarda (5-18°C sıcaklık, % 100 civarında nem) çimlenerek, üredospor

yatağı ve içinde yazlık sporlar meydana getirirler. Bu sporlar da tahıllara taşına

rak uygun çevre koşullarında (5-25 "C çimlenme, 20°C enfeksiyon % 100 nem) onları

hastalandırırlar. Yazlık sporlar uygun koşullarda devamlı çoğalarak epidemilere (salgın

lara) neden olurlar. Buğday bitkilerinin olgunluk dönemine doğru, sap ve yaprak dokula

rı üzerinde, siyah renkte kışlık sporlar oluşmaya başlar.

a. Sarı pas: En erken görülen pas türüdür. Tahılların yaprak, sap ve başaklarında

görülebilirsede, esas görüldüğü yer yapraklardır. Yaprakların üst yüzeyinde makina diki

şi şeklinde ve sarı renkte püstüller oluşur. Bu püstüllerin dizilişi bir çizgiyi andırdığı

için bu pasa çizgi pası da denilir. Püstüller yazlık sporların üretildiği yerlerdir. Mevsim

sonuna doğru yazlık sporların yerini siyah renkli kışlık sporlar alır. Hastalığın şiddetli

olduğu yıllarda sporlar başakların kavuz ve kılçıkları üzerinde de görülebilir.

b.Kahverengi pas: Genellikle yapraklarda görülür ve bu nedenle yaprak pası ola

rak da isimlendirilir. Yazlık sporların içinde bulunduğu püstüller yaprak yüzeyine gelişi

güzel dağılmış noktacıklar şeklindedir. Bunlar portakal sarısı veya yanık kahverengindedir.

Hastalığın ilerlemesi ile püstüller üzerindeki epidermis parçalanır, ancak bu

durum kara pas'taki kadar belirgin değildir. Bazan bu pas'ta bir esas püstül etrafında çepeçevre

bir veya iki daire halinde daha küçük püstüller oluşur ki bu belirti özellikle kah

verengi pas'ın tanımında önemlidir. Bu pas genellikle bitkilerde sarı pas'tan sonra karapas'tan

c.Kara pas: Buğdayın yaprak, sap ve başaklarında görülen bir hastalıktır. İlk be

mit kırmızısı renkte püstüllerdir. Püstüllerin çevresindeki epidermis yırtılmış beyazımsı

bir yaka şeklini almıştır. Dayanıklı çeşitlerde püstüller küçük ve çevreleri klorotik bir

saha ile kaplanmışken, duyarlı çeşitlerde çoğu kere birbiriyle birleşmiş bir çizgi görü

nümündedir. Mevsim sonunda yazlık sporlar yerine koyu kahverenginden siyaha kadar

değişen renkte kışlık sporlar oluşur.

Buğdayda pas hastalığından doğan zarar, hastalığın salgın yapması ve erken en-feksi

yonlarla ilgili olarak artar. Pas salgınları ise zaman zaman meydana gelir ve büyük zararlara neden

olur. Zarar hem nicelik, hem de nitelik olarak ortaya çıkar. Ülkemizde bu güne kadar kayıtlara

geçen ve değişik pasların oluşturduğu ürün kaybı % 12-75 arasında olmuştur. Ürün kaybı

çeşitlerin duyarlılıklarına, çevre koşullarına, etmenlerin ırklarına göre değiştiği gibi yıldan yıla

bölgeden bölgeye farklılıklar göstermektedir.

Buğday pas hastalıkları etmenleri, ülkemizin buğday üretimi yapılan bütün bölgelerine

yayılmışlardır. Bununla beraber bazı türleri iklim isteklerine bağlı olarak bazı bölgelerde daha

hakim durumdadırlar. Örneğin: sarıpas; İç ve Doğu Anadolu, kahverengi pas: sahil bölgeleri, kara

pas ise Güney, Batı ve İç Anadolu bölgelerinde yaygındır.

Buğday pas hastalığı etmenlerinin konukçuları kültür ve yabani buğdaygil (özçi-menler)

bitkileridir. (Örneğin, san pasın konukçuları buğday dışında arpa, çavdar, özçi-menler, kahverengi

pasın konukçuları ise buğday dışında arpa ve özçimenlerdir. Bu ana konukçular yanında kahverengi

ve kara pasın l no'lu bölümde bildirilen arakonukçuları da bulunmaktadır.

Sık ekim yapılmamalıdır. Yabancı ot mücadelesi zamanında yapılmalı ve tarlaya normalin

üzerinde azotlu gübre verilmemelidir. Paslara karşı dayanıklı buğday çeşitleri varsa tesbit edilip

üretime verilmelidir. Tarla içinde ve çevrede paslarda yeni ırkların oluşumunda önemli bir etken

Buğday pas hastalıklarına karşı, uygulanacak kimyasal mücadele hastalığın hemen her yıl

şiddetli olarak görüldüğü yerlerde ve duyarlı buğday çeşitlerinde yeşil aksam ilaçlaması olarak

uygulanabilir. Bu gibi durumlarda, ilk pas püsküllerinin görünmeye başlandığında ilk ilaçlama

uygulanır. Önerilen oxycarboxin'li ilaç ile ilk ilaçlamadan 25 gün, diğer ilaçlar kullanıldığında ilk

ilaçlamadan 10 gün sonra 2. ilaçlama yapılmalıdır. Genellikle iki ilaçlama paslar için yeterli

olmakla beraber, iklim koşullan hastalığın gelişmesine uygun gidiyorsa ve epidemik bir durum

olasılığı varsa 3. ilaçlamada yapılabilir. Haşata bir ay kala ilaçlama yapılmamalıdır. (Not : İlaçlı

mücadeleye başlamadan önce, ilgili Enstitünün görüşü alınmalıdır.)

Küçük alanlarda basınçlı sırt pülverizatörü geniş ekim alanlarında ise sırt atomizörü

kullanılmalı.

Pas etmenlerine karşı yeşil aksam ilaçlaması yapılır. Yaprakların ve sapın yüzeyi ilaçlı su ile

ıslanacak şekilde kaplama yapılmalıdır.

Pas'a karşı yapılacak mücadele ile yabancı ot ilaçlama zamanı uygun olursa kombine

uygulama üzerinde durulmalıdır. Birim alana kullanılacak suyun tesbiti için kalibrasyon

yapılmalıdır.

Yapılan ilaçlamanın başarısının değerlendirilmesi için, son ilaçlamadan, kullanılan ilacın

etki süresi kadar bir zaman geçtikten sonra, tarlanın köşegenleri doğrultusunda yürünerek,

tesadüfen 100 bitkinin üstten itibaren üçüncü veya ikinci yaprağı alınır. Bu yaprakların her biri

aşağıdaki 0-6 skalasına (geliştirilmiş Cobb skalası) göre incelenerek sınıflandırılır

0 : Sağlam

1 : Yaprağın % 5'i püstüllerle kaplı

2 : Yaprağın % 10'u püstüllerle kaplı

3 : Yaprağın % 25'i püstüllerle kaplı

4 : Yaprağın % 40'ı püstüllerle kaplı

5 : Yaprağın % 65'i püstüllerle kaplı

6 : Yaprağın % 100'ü püstüllerle kaplı

İlaçlama öncesi durumla, ilaçlama sonrası elde edilen gruplar karşılaştırılır.eğer hastalık

düzeyinde artış varsa, uygulamanın başarılı olmadığı söylenebilir. Ancak değerlendirme öncesinde

uygulamanın başarısını olumlu veya olumsuz yönde etkileyebilecek olası tüm etkenlerin tespitine

çalışmalı, hastalık gelişim seyrini tespit amacıyla incelenen tarlanın çevresinde ( çeşit, toprak

yapısı, ekim zamanı, ekim şekli v.b. ) ilaçlama uygulanan ve uygulanmayan tarlalarda da sayım ve

değerlendirmeler yapılmalıdır. İlaçlama yaptığımız tarladaki başarının saptanmasında, sayım

sonuçlarıyla toplanan bilgiler birlikte irdelenmelidir.

Etkili Madde Adı Formülasyonu Dozu (Preparat)

ve Oranı ____ _________ Dekara